Vasıta Eki Edat Mı? – Türkçede Lise Sınıfı Komedisi
Bazen düşünüyorum, Türkçeyi öğrenmek gerçekten çok zor bir iş mi, yoksa biz mi hayatı fazla ciddiye alıyoruz? Mesela “Vasıta eki edat mı?” sorusu var. Hani bir kelime var ya, durumu düzelten ama tam olarak ne olduğunu anlamadığınız, sürekli arkada “Ben ne oluyorum?” diye haykıran bir figür… İşte o kelime vasıta eki. Ama edat mı? Hadi bir de bu soruya kafa yoralım.
İzmir’de, 25 yaşında, arkadaşlar arasında sürekli espri yapıp, bir yandan da her şeyin derinine inen biri olarak, bu tür soruları ciddi şekilde düşünüp, sonra fark ettiğimde herkesin “O ne demek ya?” diye sorması, benim içimdeki mizahı daha da güçlendiriyor. Çünkü işte tam bu noktada, “Vasıta eki edat mı?” sorusunu sorarak aslında bir insanın dil bilgisini ne kadar derinden sorgulayabileceğini keşfetmiş oluyoruz. Ama gerçek şu ki, bu soru o kadar karmaşık ve komik ki, hem yazarken hem de okurken “Bu kadarını kimse beklemezdi” diyorum.
Hadi Başlayalım: “Vasıta Eki Edat Mı?” Nedir?
Bir edat var, bir de vasıta eki. Fakat çoğu kişi bu iki terimi birbirine karıştırıyor. Bir bakıyorsunuz, dil bilgisinden birinci sınıf öğretmeni size “Vasıta eki edat değildir” diye fırça atıyor, ama bir bakıyorsunuz, kendi kafasında “Ben bu konuyu öğreneceğim, ya bu edat mı?” diye soruyor. Bu da benim gibi “Her şeyi fazla düşünen” bir insanın iç sesini tetikliyor.
Vasıta eki, bir cümlede araç ya da bir nesneyle bir şeyin yapılması durumunu belirten bir ek. Mesela “Otobüsle okula gittim.” Burada “otobüs” bir araçtır, “-le” eki ise vasıta ekidir. Ama bu işin edat olup olmadığına gelince… Yani, işin içinde bir sürü işin iç içe geçtiği bir durum var.
Gerçekten de Türkçede bir dil bilgisi meselesine ne kadar da takılmak insanı başka bir boyuta taşıyor. Bir arkadaşım geçenlerde şunu dedi: “Ya vasıta ekiyle bu kadar uğraşacağıma, daha güzel bir şeyler yapsam daha iyi olmaz mı?” Ama işte o zaman fark ettim: Hayat, aslında dil bilgisiyle çok daha eğlenceli.
Biri Vasıta, Biri Edat: Hangisi Neyin Nesi?
Bir düşünelim, İzmir’de her gün otobüsle giden biri olarak, bu soruyu soruyorum: “Vasıta eki neden edat değil?” Çünkü bazen düşünüyorum, birini ikiye ayırmak ne kadar gereksiz bir şey olabilir. Vasıta eki edat mı? Evet, ama belki de hayır. Bu konuyu biraz daha detaylı incelemeliyiz.
Edat, bir kelimenin veya cümlenin anlamını değiştiren, ona ek bilgi ekleyen kelimelerdir. Mesela “ile”, “gibi” ve “de” gibi… Ama vasıta eki dediğimiz şey, sadece bir aracın işlevini gösteriyor. Yani bu bir yönüyle anlamı belirlerken, bir yönüyle de şunu gösteriyor: “Bir işi şu araçla yapıyorsun” gibi bir mesaj veriyor. Ama tabii ki bu, tam anlamıyla bir edat gibi davranmıyor. O yüzden bu noktada edatla tam aynı işi yapmıyor, ama bazen, cümle içindeki rolü o kadar çok benzeyebiliyor ki, insan “Evet, işte bu tam bir edat!” diyor.
Arkadaşlarım Bunu Nasıl Anlatabilirim?
Bunu mesela arkadaş grubuma nasıl anlatırım? Şimdi, evde birdenbire “Vasıta eki edat mı?” sorusu sorulursa, büyük ihtimalle herkes şaşkın gözlerle bana bakacak. Çünkü tabii ki İzmir’in kafası biraz başka. Ama bu soruyu kendim için biraz daha mizahi bir şekilde ele almayı denemek, bir dil bilgisi dersinden çok, stand-up gösterisine dönüşmesi için harika bir fırsat.
Mesela bir akşam arkadaşlarımın arasına girmeyi başarıyorum, içimden de düşünüyorum: “Evet, bir komik şeyler yapmalı, çünkü zaten bugün fark ettiğim en büyük şeylerden biri, bazen ciddiyetin komik olması.”
Arkadaşım Ahmet mesela bir kelimeyi yanlış söylese de, hala etrafındaki herkesi güldürebilir. Bugün ona dedim: “Ahmet, şu vasıta ekini kullanalı bir hafta oldu, ne oldu? Hayatına daha bir anlam katmadın mı?” Dedi ki: “Evet, ben bir de otobüsle gitmeye devam ediyorum, hala aynı şey!” Burada, çok ciddi bir dil bilgisi sorusu aslında hayatıma mizahi bir değer katıyor. Bunu anlatmak da zor tabii, çünkü hepsi “Vasıta eki ne ya?” diye soruyor. Ama ben içimden şu cevapla gülüyorum: “Sizin gibi adamlar, bu dertleri hiç anlamaz.”
Kendi İle Dalga Geçmek: “Vasıta Eki Edat Mı?” Gibi Sorular Bize Neler Anlatır?
Vasıta eki edat mı sorusu, aslında basit bir dil bilgisi sorusundan çok daha fazlasını anlatıyor. Bu soruya bakarken, kendi içinde nasıl bir ruh hali barındırdığını da sorgulamak gerek. “Ya bu kadar basit bir soru da, niye kafamızda dev bir soruya dönüşüyor?” diyorum. Ve bu noktada hemen gözümü açıyorum. Çünkü tam bu anda bir ışık yanıyor: Bazen düşündüğümüz şeyler, yaşadığımız durumların bir yansımasıdır. Benim gibi her şeye derinlemesine düşünen biri, bir soruya takılabilir ama bazen de komik olabilir. İşte bu da bizim insan olma hâlimiz, bazen gereksiz gibi görünen sorular bile içimizde bir dünyayı açabiliyor.
Vasıta Eki ve Eğlenceli Günlük Yaşam
İzmir’in sokaklarında bir gün yürürken, otobüs bekliyorum. Evet, otobüs de bir “vasıta” değil mi? Zihnimde bir an “Vasıta eki edat mı?” sorusu tekrar beliriyor. Bu durumu, sosyolojik bir inceleme gibi ele almak gerek: Otobüsün içine binmek, hayatın hızına yetişmek… Evet, burada vasıta eki, tam anlamıyla yaşamı daha hızlı ve anlamlı kılıyor. Ama bir noktada, edat mı değil mi sorusuna takılmak, insanın hayatı yavaşlatan bir detay gibi görünüyor. Yani evet, otobüse binip gitmek, bir nevi yaşamın vasıtasını kullanmak, ama işin içinde biraz da mizah var.
Sonuçta, “Vasıta eki edat mı?” sorusunun cevabı belki de şu: Bazen kelimeler ve ekler, düşündüğümüzden çok daha fazlasını anlatıyor. Ve biz de bu soruları sormaya devam ederek, dilin ve hayatın derinliklerine inmeye çalışıyoruz.